Garnalen pellen en mondelinge geschiedenis | Vlaams Instituut voor de Zee
 

Vlaams Instituut voor de Zee

Platform voor marien onderzoek

Garnalen pellen en mondelinge geschiedenis

Een honderdtal kinderen en senioren van vier woon- en zorgcentra aan de kust ontmoetten elkaar tijdens de Week van de Smaak. De senioren leerden de kinderen de kneepjes van het garnalen pellen. Al pellend en proevend (her)ontdekten de kinderen de échte smaak van garnaal, een product waar Belgen traditioneel zeer verlekkerd op zijn. Ondertussen vertelden de senioren over vroeger: mondelinge geschiedenis over hoe het vissen, het verkopen, het verwerken en het koken met garnaal evolueerden over de periode van enkele generaties.

[Meer foto's]

In 2012 verscheen het commercieel boek ‘Garnalen. Verhalen en recepten van vroeger en nu’ bij Lannoo. De schrijvers van dit boek, maritiem auteur Katrien Vervaele en marien biologe Nancy Fockedey (VLIZ) ontdekten tijdens hun opzoekwerk dat nog maar weinig jongeren de échte smaak van ‘levende versche’ garnaal kennen. Noordzeegarnaal belandt immers veelal in de winkelrekken na een noodzakelijk bewaringsprocédé en een pelbeurt ver weg in Marokko. Ook beseffen jongeren nog nauwelijks waar de Noordzeegarnaal leeft en hoe je het diertje, eens gekookt, van zijn jasje kunt ontdoen. Tegelijkertijd was het opvallend hoeveel (culinaire) erfgoedverhalen er verbonden waren aan die garnalen.

Zo ontstond het idee om tijdens de Week van de Smaak een activiteit voor kinderen en senioren te organiseren. De Week van de Smaak is een tiendaags publieksevenement dat jaarlijks heel wat aandacht vraagt voor smaak en eetcultuur in Vlaanderen en Brussel. Met het thema Water en Vuur keerden de organisatoren, de vzw Vol-au-vent, in de editie 2013 terug naar de basis en de essentie van het koken. Binnen dit kader gingen het Vlaams Instituut voor de Zee (VLIZ), Katrien Vervaele en het Centrum Agrarische Geschiedenis (CAG) de uitdaging aan om senioren en kinderen samen te brengen rond garnalenverhalen. Het project kreeg de ondersteuning van de vzw Promovis Nieuwpoort. Zij stonden in voor het toeleveren van de grijze garnaal, dagvers gevangen met garnaalschepen die aanlanden in de haven van Nieuwpoort.

Een honderdtal 9-10 jarige kinderen en senioren van vier woon- en zorgcentra aan de kust (Oostende, Blankenberge, Nieuwpoort en De Panne) vonden elkaar op 14 en 19 november 2013. De senioren leerden de kinderen de techniek van het garnalenpellen en vertelden ondertussen over vroeger. Naast de transmissie van het immaterieel cultureel erfgoed van het garnalenpellen, kregen de kinderen door middel van het stellen van vragen de kans om erfgoed te ontfutselen aan senioren die wel over die kennis beschikken, en zo aan kennisoverdracht kunnen doen. Al pellend en proevend ontdekten de kinderen de échte smaak van vers gevangen garnaal en leerden ze over het vissen, kruien en leuren, en over hoe de garnaal evolueerde van arme-mensen-kost tot luxeproduct. Het was vooral ook een sociaal project, dat jongeren op een zeer directe manier confronteerde met hun recente geschiedenis.

Om de kinderen voor te bereiden op het contactmoment met de senioren, werd in de klas gebruik gemaakt van een speciaal voor dit project opgestelde website: www.katrienvervaele.be/garnalenverhalen.html. Die werd aangemaakt op maat van de kinderen en bevat informatie over de biologie, context en geschiedenis van grijze garnaal, alsook een pedagogische lesmap voor de begeleidende leerkracht. Chantal Bisschop van het CAG, gespecialiseerd in mondelinge geschiedenis en immaterieel cultureel erfgoed, gaf advies en basisrichtlijnen mee voor het stellen van vragen en interviewtechnieken. Katrien Vervaele ging in elke klas een uurtje uitleg geven over de grijze garnaal en de op stapel staande activiteit. De kinderen bereidden hun vragen rond de erfgoedkennis bij de senioren voor. Tijdens de activiteit zelf werd wel duidelijk dat een volwassen begeleider aan elke tafel cruciaal is, omdat veel kinderen moeite hadden om het gesprek op gang te houden. Enkele vragen en antwoorden kun je hier lezen.

De activiteit was een echte voltreffer en kon op opvallend veel persbelangstelling rekenen. De vonk sloeg letterlijk over tussen de verschillende generaties en de reacties waren hartverwarmend positief: “Het was super tof. De garnalen waren lekker. Het was ook leuk om te horen wat ze zeiden." (Chelsea, 9 jaar) Het succes van dit project spoorde de organisators aan om hun ervaring te delen op verschillende (wetenschappelijke) fora en om andere scholen en woon-en zorgcentra te inspireren deze activiteit te organiseren.

(Tekst op basis van: Chantal Bisschop, Nancy Fockedey en Katrien Vervaele (2014). Garnalenverhalen – Culinair erfgoed van de vingertjes gelikt. In: Lescrauwaet A.-K. et al. “Vissen in het verleden – een multidisciplinaire kijk op de geschiedenis van de zeevisserij”. VLIZ Special Publication 68)

Deelnemende woon- en zorgcentra (WZC) en scholen

  • Oostende: WZC De Boarebreker + Stedelijke Basisschool Ernest Van Glabbeke
  • Blankenberge: WZC De Strandjutter  + Basisschool d’Oefenschool [foto project]
  • Nieuwpoort: WZC Ten Anker + Basisschool De Vierboete [foto project]
  • De Panne: WZC Sint-Bernardus + Basisschool Immaculata Instituut

Lees meer:

  • Vervaele K. en Fockedey N. (2012). Garnalen: Verhalen en recepten van vroeger en nu. Lannoo uitgeverij: Tielt. ISBN 978-94-014-0148-7. 198 pp.
  • Bisschop et al. (2014). Peeling shrimp and oral history. Journal of the Oral History Society.
  • Bisschop et al. (2014). Garnalenverhalen – Culinair erfgoed van de vingertjes gelikt. In: Lescrauwaet A.-K. et al. “Vissen in het verleden – een multidisciplinaire kijk op de geschiedenis van de zeevisserij”. VLIZ Special Publication 68.
  • Vervaele et al. (2014). Pel grijze garnalen en proef de verhalen. Het Virtuele Land (juli 2014) - Centrum voor Agrarische Geschiedenis.
  • Facebook Garnaal