DE VLEET · Zee- & kustencyclopedie

Nieuws

Momenteel wordt de Ecomare encyclopedie gemigreerd naar VLIZ.
De versie die je nu ziet is tijdelijk, en wordt binnenkort voorzien van een nieuwe en opgefriste lay-out.

Organotinverbindingen

Organotinverbindingen zijn koolstofverbindingen met tin als giftige component. Deze stoffen werden gebruikt in aangroeiwerende verf voor schepen. Begin jaren tachtig werden in druk bevaren delen van de Noordzee veel afwijkingen bij bodemdieren gevonden. Vooral de ontwikkeling van mannelijke geslachtskenmerken bij vrouwelijke wulken was opvallend. Franse vissers vonden in de buurt van jachthavens veel vervormde oesters. Daar werd het verband met de aangroeiwerende verf tributyltin het eerst aangetoond. Vanaf 2003 is het wereldwijd verboden om tinhoudende verf op schepen te gebruiken.

Hardnekkig gif

TBT in het havenmilieu | © Ecomare

Deze grafiek laat zien dat de gehaltes van giftige tinverbindingen in het havenwater sterk gedaald zijn. Metingen in mosselen, garnalen en vis laten zien dat dit soort stoffen nog lang niet weg zijn. In de Noordzee werd in 2003 de maximaal toelaatbare concentratie TBT in het water en in de bodem tien tot honderdvijftig keer overschreden.

TBT, voorkomen in het zeemilieu

Tributyltin ging op een schip tussen de 2 en 5 jaar mee. In die periode lekte de verf TBT in het water. Veel kwam in de bodem terecht. In sommige monsters bedroeg de concentratie tinverbindingen in het slib zo'n vierhonderd maal de toegestane waarde. De grootste concentraties worden nog steeds gevonden in de buurt van de scheepvaartroutes en in de havens.
Wanneer TBT in het water terecht komt, wordt de stof binnen enkele weken afgebroken tot het minder giftige di- of monobutyltin. In de zeebodem gaat de afbraak veel langzamer, door zuurstofgebrek.

Giftigheid

Milieu-toxicologe Wieke Tas promoveerde in 1993 aan de Rijksuniversiteit Utrecht op een onderzoek naar de effecten van organotinverbindingen in vissen. Die bleken erg gevoelig te zijn. Veel soorten stierven al bij heel lage concentraties, of ze hadden een verminderde weerstand, zoals de bot.
Waarschijnlijk is de wulk uit de zuidelijke Noordzee mede door de organotinvervuiling zo goed als verdwenen. Oesters krijgen een dikke, vervormde schelp.  Onderzoeken op het Nederlands Instituut voor Onderzoek der Zee op Texel bevestigden dat door tributyltin lichamelijke veranderingen optreden bij wulken. Vrouwelijke wulken krijgen penis-achtige aangroeisels. Dit verschijnsel heet imposex. Het is een direct gevolg van het gebruik van TBT. Ze kunnen zich nooit meer voortplanten.

Vanaf 2008 verboden

De Internationale Maritieme Organisatie (IMO) heeft in 1990 al een verbod uitgevaardigd op het gebruik van TBT op schepen en jachten die kleiner zijn dan 25 meter. Grotere schepen zijn van dit verbod gevrijwaard, omdat men aannam dat de lage concentraties TBT in open zee niet schadelijk waren. Uit onderzoek van de milieuinspectie, een aantal jaar na instelling van het verbod, is gebleken dat TBT op recreatievaartuigen inderdaad nauwelijks meer werd gebruikt. Sinds 2008 mag geen enkel zeeschip nog TBT-houdende verf op de romp hebben.

Info

CC-BY-NC, Ecomare 2017
Bijgewerkt: 28/10/2013