Anno juli 2000. Het Vlaams Instituut voor de Zee (VLIZ) is net opgericht en de eerste personeelsleden, inclusief directeur Jan Mees, zijn aangeworven. Ik krijg lucht van een vacature ‘communicatief medewerker’ en besluit mijn kans te wagen. Met succes, zo blijkt, mogelijk deels te wijten aan het voorstel dat ik bij het sollicitatiegesprek op tafel leg om een tijdschrift te starten over zee en kust. De inspiratie daarvoor? De toenmalige ScheldeNieuwsbrief, uitgegeven door het ScheldeInformatieCentrum (SIC). Doel van deze publicatie was om zoveel mogelijk mensen te verbinden met de Schelde en wat daar gebeurt, en dit vanuit een kennisachtergrond. Acht rijk gevulde bladzijden, proper uitgegeven, regelmatig verschijnend en gratis verstuurd naar alle geïnteresseerden. Exact wat ook onze kust nodig had om iedereen meer oceaangeletterd te maken, en inzage te geven in het belang van het zilte nat voor onze planeet en voor ons, mensen. Als naam kiezen we een bestaand toponiem: dat van een diepte voor de kust van Oostende, de Grote Rede. Refererend zowel naar een aanlegplaats buiten de haven als naar de feitelijke informatie die het tijdschrift wil bieden (met ‘rede’). 

Al snel zijn acht pagina’s ontroereikend. En waar het tijdschrift start in tweekleurendruk –  blauwgroen, wat dacht je! – schakelen we zes jaar later over op vierkleurendruk. Opmaak ligt al die tijd in de deskundige handen van Johan Mahieu, later Marc Roets (‘Zoeck nv’) om finaal te landen bij uitgeverij Vanden Broele en BrederoGraphics. De druk vertrouwen we achttien jaar lang toe aan het Beernemse familiebedrijf ‘De WindRoos’. Als zij ermee ophouden, neemt de Oostendse drukkerij Lowyck over. Wanneer het blad in 2017 een belangrijke opfrissing ondergaat, verdwijnen de cartoons van de hand van Jan-Sebastiaan Debusschere, en verschijnen er nog twee in plaats van drie nummers per jaar, zij het nu met een vaste periodiciteit en met een opwaardering van het beeldmateriaal. De strategie? Mee evolueren met de tijd, maar enkel daar aanpassen waar nodig. Met twee tussentijdse lezersbevragingen om de richting te helpen bepalen. De Grote Rede start met drie hoofdbijdragen en de kortrubriek ‘In de branding’, in de loop van de jaren aangevuld met de nieuwe rubrieken ‘Zeewoorden’ (2004), ‘Cis de strandjutter’, ‘Zeevruchten’, ‘Stel je zeevraag’, ‘Kustbarometer’en ‘Kustkiekjes’ (2006), ‘Educatie’ (2010) en ‘Goede zeedoelen’ (2015). 

De redactie vormt het hart van het tijdschrift. In de loop van de vijfentwintig jaar zetten bijna 100 (!) verschillende wetenschappers en andere experten zich in voor De Grote Rede. VLIZ-personeel, maar vooral ook veel externen met een specifieke vakkennis. Naast een hoofdredactie buigt een apart groepje zich over de culinaire rubriek ‘Zeevruchten’. En als blijkt dat er geen eenduidig antwoord bestaat over de oorsprong van plaatsnamen van zandbanken en geulen op zee, beslissen we een expertengroep – al snel tot ‘Zeewoordenaars’ omgedoopt – op te starten. Het zal de inspiratie al die jaren heel erg ten goede komen!

Het is wel wat: gespreid over een kwarteeuw: 61 nummers, bijna 200 hoofdartikels, nog eens 381 kortere rubriekbijdragen, 134 ‘zeewoorden’ verklaard en dit alles voor een totaal van 1894 pagina’s leesvoer. Geschreven door in totaal 318 verschillende auteurs (!). Vandaag zijn bijna 9000 burgers geabonneerd op het papieren tijdschrift, nog eens honderden ontvangen het magazine digitaal of consulteren De Grote Rede via de website. En een veelvoud raadpleegt de inhoud na doorverwijzing door abonnees of omdat grootouders de nummers bijvoorbeeld doorgeven aan hun kleinkinderen of omdat tandartsen en artsen het tijdschrift in de wachtzaal aanbieden. Zo geeft een lezersbevraging aan dat drie op de vier lezers de informatie uit De Grote Rede in gesprekken of bij het uitoefenen van hobby of werk gebruikt. Heel regelmatig krijgt de redactie de vraag – wat ze steevast positief beantwoordt – of artikels mits bronvermelding mogen worden overgenomen in andere tijdschriften en media. En niet te vergeten: De Grote Rede vormt gedurende vele jaren de basis van de jaarlijkse Zeekrant, gepubliceerd door het VLIZ en de Provincie West-Vlaanderen. 

De thema’s die we behandelen gaan zo breed als de oceaan werelddekkend is. Een longlist goed voor gemakkelijk nog een kwarteeuw leesinhoud siert de verslagen van de nooit aan inspiratie mankerende redactievergaderingen. Aangevuld met vragen die leven bij het publiek en ons mondeling, telefonisch, per mail of in een handgeschreven brief bereiken. Dossiers als ‘Hoe vervuild is de Noordzee?’ (GR27) of ‘Wat mag en mag niet op het strand, de zee of als toerist?’ (GR8, 22, 59) passeren de revue. Mét aandacht voor de lokale context. Zo vragen we bevoorrechte getuigen wat ze het mooiste en lelijkste plekje aan zee vinden (GR12) of het meest markante gebouw (GR12), of schetsen we de geschiedenis van de Oostendse vismijn (GR13). We zijn er vroeg bij met intussen ingeburgerde thema’s als microplastics (GR6), mentale gezondheid en de zee (‘Blue Mind’: GR34) of met de historie van het Testerep schiereiland (GR46). En ook de actualiteit volgen we met de nodige aandacht: de olieramp met de Tricolor (GR7), de tsunami in ZO-Azië (GR12), het energie-eiland (GR37), diepzeemijnbouw (GR40), onderwatergeluid (GR46) of PFAS-vervuiling (GR60). Naar aanleiding van de herdenking Eerste Wereldoorlog verschijnt in 2013 zowaar een dik, meer dan honderd pagina’s tellend themanummer (GR36), inclusief vertalingen én studiedag. Echte kustonderwerpen zoals ‘Meeuwen’ (GR12, GR15) kunnen niet ontbreken, evenals artikels die het belang van de zee (‘Planeet Aarde: wablief?’ – GR18) onderstrepen. In GR14 brengt Thomas Hoeberigs – toen nog student, intussen coördinator Erfgoed Knokke-Heist – verslag van een grote kennistest over de zee in Vlaanderen. Ook heel wat interessante aspecten van het zeeonderzoek komen aan bod, met bijdragen over de geschiedenis van de mariene wetenschappen (GR25), de historiek van de oesterkweek in ons land (GR34), het bijzondere onderwaterreliëf van onze kustwateren (GR26), het verdronken Doggerland (GR32) en een walruskerkhof bij Zeebrugge (GR55), onderzoeksschepen (GR41) en ga zo maar door. Zelfs onderwerpen buiten de comfortzone van de redactie worden niet geschuwd, denk maar aan ‘Oostende in de Nederlandse literatuur’ van de hand van Tom Sintobin (GR29) of ‘Zeemeerminnen’ (GR28) door Eva Descamps, communicatieverantwoordelijke bij Scheepvaartbegeleiding. 

Bij al deze schrijfsels komt steevast een warme, menselijke factor kijken. Voor het themanummer over kabeljauw (GR9) gaan we te rade bij kustvisser Fernand Verleene, die ons in de Sailor aan de Hendrik Baelskaai graag te woord staat. Op één voorwaarde! Dat we zijn woorden overnemen zoals hij ze gezegd heeft (wat we doen). Robert Coulier buigt zich in GR20 met veel ijver en vakkennis over de legendarische Oostende-Dover ‘maalboot’ verbinding; August Goethaels en Eddy Lannoo gunnen ons daarbij inzage in hun indrukwekkende en uitgebreide fotocollectie. Vriend Frank pent, vanuit zijn ervaring als docent dierenzorg, in GR26 neer hoe je een Noordzee-aquarium bouwt. Arts en latere Ugent-rector Paul Van Cauwenberge legt in GR7 uit hoe je omgaat met zeeziekte, en weerman David Dehenauw beantwoordt in GR5 op een stevig onderbouwde wijze waarom het weer écht wel beter is aan zee! Helaas moeten we soms ook afscheid nemen van auteurs. Professor geologie Jean-Pierre Henriet sterft veel te vroeg, na eerder een gesmaakte bijdrage te hebben geleverd over diepzeeonderzoek (‘Beelden van de diepzee’: GR19). En schrijfster Katrien Vervaele verlaat ons al in 2023, nadat ze meerdere topartikels schreef voor De Grote Rede.

De vele mails, telefoontjes, mondelinge steunbetuigingen, handgeschreven brieven en andere tekenen van erkenning aan het adres van De Grote Rede zijn al die tijd een belangrijke steun geweest voor de redactie om zich ten volle voor het tijdschrift te blijven inzetten. Maar om echt te weten wat er leeft bij de lezers, voerden we twee grote bevragingen uit, één ter gelegenheid van het vijfentwintigste nummer begin 2008, herhaald in 2015 toen de kaap van vijftig Grote Redes was bereikt. Telkens was de respons immens, met respectievelijk 812 (>20% van de 3500 abonnees!) en 630 teruggestuurde formulieren. 

En steevast zijn de commentaren heel erg positief. Niet minder dan 98% van de bevraagden geeft aan tevreden of heel tevreden te zijn met het geleverde product. En misschien nog wel het allermooiste is dat werkelijk alle lagen van de bevolking en elke beroepscategorie De Grote Rede leest. Twee derde (62%) rekent zichzelf bij het ‘brede publiek’, de overige lezers zijn onderwijskrachten en gidsen (ca. 20%), wetenschappers (ca. 10%) en beleidsvoerders (ca. 8%). Meer dan de helft is gepensionneerd, heeft dus tijd om te lezen. Een dikke 80% van de abonnees woont aan zee of komt er op regelmatige basis. Vele honderden lezers hebben beroepsmatig een binding met het zilte nat: docenten maritiem onderwijs, werktuigkundigen en kapiteins van koopvaardij- en andere schepen, rivier- en zeevissers, vismijnpersoneel, scheepvaartpolitie en -inspectie, loodsen, baggeraars, havenbestuurders, strandredders, scheepsherstellers, professionele duikers, en ga zo maar door... Maar ook ambtenaren, technici en laboranten tonen interesse. Evenals ongeveer alle nog te bedenken andere beroepscategorieën en bezigheden: van postbediende, journalist, huisvrouw, student, politieagent, dokter tot minister. 

Vertederend zijn vaststellingen en reacties als: “Ik ben buschauffeur en lees De Grote Rede op ogenblikken dat ik moet wachten op de leerlingen”, “Ik gebruik De Grote Rede in spreekbeurten van de kinderen”, “Ik ervaar een positief ingestelde, gedreven en idealistische équipe. Proficiat! U zult onze zee redden (provincieraadslid)”, “Veel collega’s gebruiken De Grote Rede als diepgaande documentatie (natuurgids)”, “Proficiat aan u en de talrijke redactieleden: uw infoblad is TOP! De noodzakelijke subsidies worden goed benut”, “Mijn vriend is verleden week overleden. Als gewezen visser genoot hij van het lezen van het tijdschrift”, “Het WOI-nummer 36 is voor de toeristische sector een pluspunt, ook voor toeristen die de volgende vier jaar onze camping zullen aandoen”, “Houden zo! Moest ik redacteur zijn van de Knack, dan zijn jullie allemaal verzekerd van een job! Proficiat voor het ganse team”. 

Maar misschien wel de allermooiste reactie kwam van deze jongen: “Ik ben 11 jaar oud, houd veel van de Natuurwetenschappen, ben bijna tweetalig, zwem goed, houd van een bezoek aan Earth Explorer, speel een beetje op www, en heb een zusje (6) die grote foto’s van zeedieren wenst te hebben (en ook panda’s); samen hebben we uw informatieblad doorgebladerd: ik heb de figuren en geschriften gelezen met commentaren van opa, mijn zusje heeft de inktvis lang bekeken en grootvader heeft de geschiedenis van de Vikingen gelezen en de zeewoorden. Allemaal zeer goed.” Meer reacties van lezers zijn te vinden op pagina 8-9 van GR50.

Veel experten zullen zich de bruisende en leerrijke vergaderingen van de hoofdredactie nog lang herinneren. Met een bijzonder woordje van dank aan het ‘zeewoordenteam’. De vergaderingen van deze kleine kern, opgestart met een gericht doel – zeetoponiemen e.a. zeetermen etymologisch verklaren – was steevast een vat vol inspiratie. Een figuurlijke kookpot waarin de deelnemers hun kennis gooiden, om er na het nodige roerwerk een staaltje nieuwe inzichten uit te toveren. Een sympathiek team, met op kop professor Magda Devos, taalkundige, etymologe en eminent kenner van Vlaamse dialecten. En Roland Desnerck, levende encyclopedie, auteur van heel wat boeken over de visserij, het Oostends dialect, zeemansliederen, etc. Aangevuld met de vakkennis van Carlos Van Cauwenberghe (ex-hoofd Hydrografie), Johan Termote (historicus), Dries Tys (archeoloog), Willem Lanszweert (†, Nationaal Visserijmuseum), Tomas Termote (duiker-archeoloog) en Arnout Zwaenepoel (ecoloog). Dit alles gedragen door de VLIZ-équipe.  

Het team bracht per nummer van De Grote Rede telkens één zeetoponiem of -plaatsnaam, en één niet-toponiem. Origineel werk, dat uitmondde in de verklaring van vrijwel alle namen van geulen en zandbanken voor de Vlaamse kust. Eén ondiepte leverde toch wel een hoogst bijzonder verhaal, dat van de Lodewijkbank. Deze zandbank had tot 2011 als vrijwel enige zandbank voor onze kust, geen naam. Toen er plannen werden gesmeed om hier windmolens te bouwen, kreeg de ondiepte in de wandelgangen dan maar de aanspreektitel “Bank Zonder Naam”. Origineel, dat wel, maar onrecht doende aan een vergeten toponiem, te vinden op de “Zeekaart der Visscherij van Blankenberge”: een op groot doek geschilderd kunstwerk, tussen 1889 en 1900 opgemaakt door E.H. G. Carlier en vandaag nog te bezichtigen in de toenmalige vissersschool, nu Sint-Pieterscollege in Blankenberge. Dankzij het Zeewoordenteam en de Kustwacht, met goedkeuring van de Internationale Hydrografische Organisatie, is Lodewijkbank sinds 2012 de officiële naam voor de ondiepte dertig kilometer voor onze kust.

Officieel luidt de naam van dit unieke datasysteem: ‘Sea Level Station Monitoring Facility’. Een hele mond vol, maar vrij vertaald een hulpmiddel om zeeniveaus wereldwijd op te volgen. De Sea Level Station Monitoring Facility (SLSMF) biedt immers een gecentraliseerd platform voor realtime zeeniveaugegevens. Die data zijn op het moment van schrijven afkomstig van 1.257 meetstations wereldwijd, beheerd door 179 operatoren en aangeleverd door wel 70 verschillende landen. 

Bij elk meetstation is het doel om continu het peil van het zeeoppervlak te meten ten opzichte van een vast punt aan land. Dat verschil in hoogte bepaalde men vroeger via een vlotter die, met een pen verbonden, het geregistreerde waterniveau overzette op een draaiende, met papieren rol bedekte trommel. De papierrollen werden dan eens per maand manueel uitgelezen en de data was nog eens maanden later pas beschikbaar. Tegenwoordig gaat het gelukkig genoeg veel sneller. Om het waterpeil te kennen gebruikt men nu veeleer indirecte methodes en bepaalt men bijvoorbeeld de druk van de waterkolom (een maat voor het zeeniveau) of vuurt men geluids- of radargolven af op het zeeoppervlak. Die nieuwere stations meten meermaals per seconde en sturen de gegevens om de vijf minuten door. De gegevens bereiken via satelliet, GSM en internet meestal binnen de minuut de servers van de operatoren van de meetstations. Maar ook het Global Telecommunication System (GTS) van de World Meteorological Organization (WMO) ontvangt de meetgegevens zonder veel uitstel. Van de 1.257 meetstations wereldwijd, zijn er 8 tijstations in het Belgisch deel van de Noordzee die actief data leveren aan SLSMF. Vijf daarvan bevinden zich in en rond de Zeebrugse haven, de andere drie zijn gelegen in de havens van Oostende, Nieuwpoort en Blankenberge. De beheerder van die meetstations is het agentschap Maritieme Dienstverlening & Kust (MDK). En de helft van de stations maakt gebruik van radargolven, de andere vier tijmeters werken op basis van drukverschillen (de zogenaamde ‘bubblers’).

Dit initiatief is ingebed in een ruimere UNESCO-context. VLIZ ontwikkelde en beheert het SLSMF immers voor de tsunami- en GLOSS programma’s van IOC-UNESCO. Met als doel de werking van de meetstations professioneel bij te houden en de data zo snel mogelijk en zonder restricties open te stellen voor iedereen die daar nood aan heeft. Het systeem geeft ook aan waar recente data beschikbaar is (groene cirkel) of stations falen (rode vierkant)(zie kaartje als voorbeeld).

Het bijhouden van waterstanden op zee is van groot belang. Zoveel is duidelijk. Tijmeters brengen de hoog- en laagwaterstanden overal ter wereld in kaart, en geven aan waar de voorspelde tijhoogte (het zogenaamde astronomische getij, zoals lang vooraf vast te leggen en te vinden in getijboekjes) in werkelijkheid afwijkt door het effect van wind en stroming. Hetzelfde getij bepaalt ook mee hoe dieren en planten in zee gedijen, en hoe sterk de stromingen zijn. Grotere tijverschillen tussen laag- en hoogwater geven immers sterkere of minder sterke stromingen. Maar er is meer. Scheepvaart, kustbescherming, het inschatten van de impact van stormvloeden, economische activiteiten op zee,... allemaal hebben ze belang bij het beschikken over degelijke en permanente zeeniveaumetingen. Ook kunnen deze metingen worden ingezet om satellietmetingen te calibreren, lees: de metingen uitgevoerd door deze satellieten te vergelijken met een vaste standaard om zo de afwijkingen minimaal te houden. Deze satellieten voeren sinds 1992 zeeniveaumetingen uit om zo de zeespiegelstijging onder invloed van de klimaatopwarming te kunnen registreren. De tijmeetstations zijn hiervoor een welgekomen aanvulling. 

Minstens even belangrijk zijn realtime metingen voor wie in een regio woont gevoelig voor tsunami’s. De tsunami in ZO-Azië van 2004 heeft dan ook het een en ander op scherp gezet. De aandacht voor ‘early warning systemen’, in staat om bij een vermoede tsunami zeer snel data op te roepen en te delen met mogelijke getroffen regio’s, kreeg toen een enorme boost. Veel Europese landen werkten samen om tal van nieuwe, moderne tsunamistations te installeren in de getroffen landen aan de Indische Oceaan. Ook Vlaanderen droeg hieraan bij met het ODINAFRICA-project dat 8 nieuwe stations langs de Afrikaanse kusten installeerde. Daarbij ontwikkelde het VLIZ een datasysteem om de gegevens voor de lokale gebruikers, die geen toegang hadden tot de GTS, beschikbaar te maken. In 2006 bouwden VLIZ en IOC-UNESCO hierop verder, en kreeg het zijn huidige naam: het Sea Level Station Monitoring Facility (SLSMF). Een hulpmiddel dat toelaat de operationele status van tsunamistations te monitoren en de installatie van nieuwe stations te bespreken en te plannen binnen de nieuw opgerichte regionale tsunami warning systemen.

Aanvankelijk bedacht voor de Indische Oceaan (IOTWS), gebruiken nu alle IOC Tsunami warning centra voor de Noordoost-Atlantische en Middellandse Zee (NEAMTWS), de Stille Oceaan (PTWS) en het Caribisch gebied (CARIBE-EWS) het SLSMF om hun stations te beheren en om hun tsunamimodellen te voeden. Voor veel stations is het SLSMF ook de enige plaats waar de data open toegankelijk is. Nog een voordeel is dat, dankzij de IOC-UNESCO stempel, veel landen sneller geneigd zijn om hun strategisch belangrijke getijdata met het SLSMF te delen, en zo bepaalde politieke barrières te overstijgen.

Andere gebruikers zijn GLOSS, EMODNET, EPOS en Copernicus. Het Global Sea Level Observing System (GLOSS) programma van IOC rekent op belangrijke instellingen zoals de Permanent Service for Mean Sea Level (PSMSL) en het University of Hawaii Sea Level Center (UHSLC) om lange termijn datareeksen van gemiddeld zeeniveau per uur en per dag, en de veranderingen hiervan per maand en per jaar, te berekenen. Het VLIZ is met het SLSMF officieel realtime datacenter van GLOSS. Het European Marine Observation and Data Network (EMODnet) en Copernicus gebruiken het SLSMF dan weer als bron van niet-Europese getijdata. In 2025 werd een systeem voor automatische kwaliteitscontrole van realtimegegevens ingevoerd, waardoor onderzoekers de gegevens onmiddellijk kunnen gebruiken. Daarnaast beantwoordt SLSMF aan de vraag van het European Plate Observation System (EPOS) en van Destination Earth die snel kwaliteitsgecontroleerde data nodig hebben om tsunamimodellen en geofysical digital twins (DT-GEO) te draaien. Waarbij deze DT-GEO een digitaal model van de aarde is, dat bijvoorbeeld toelaat om in de virtuele wereld aardbevingen, landverschuivingen en tsunami’s te simuleren. 

Naast monitoring ondersteunt de samenwerking tussen UNESCO-IOC en het VLIZ-SLSMF-team actief capaciteitsopbouw en kennisuitwisseling. Zo worden regelmatig workshops georganiseerd samen met de tsunami warning centra om nieuwe stations in het systeem op te nemen. In dat verband organiseerde het VLIZ-team in 2022 ‒ in samenwerking met de Hydrographic and Oceanographic Service (SHOA) van de Chileense marine ‒ een trainingscursus. Deze opleiding “Sea Level Data Sharing: Tools for an Effective Regional Emergency Response” werd bijgewoond door regionale partners uit de Zuidoostelijke Stille Oceaan (Colombia, Ecuador, Peru).

Intussen ging dit unieke datasysteem niet ongemerkt voorbij aan het door de Verenigde Naties uitgeroepen Oceaandecennium (2021-30). In 2024 verkreeg de SLSMF een officiële erkenning als Ocean Decade Project onder het Ocean Decade Tsunami Programme. In het kader van deze verbintenis streeft de SLSMF ernaar het gebruik van oceaankennis verder te vergroten. Door kwaliteitsgecontroleerde gegevens te leveren aan alle National Tsunami Warning Centres (NTWCs) en Regional Tsunami Service Providers (TSPs), ondersteunt het de uitbreiding van observatiesystemen en versterkt het de monitoring in tsunamigevoelige zones, met name in de minst ontwikkelde landen en in kleine eilandstaten in ontwikkeling.

Het moge duidelijk zijn. Deze hoogwaardige gegevens helpen gebruikers om kwetsbare gebieden voor zeeniveaubedreigingen te identificeren en de nauwkeurigheid van tsunami-detectie te verbeteren. Bij elke tsunami stijgt het aantal bezoekers van de SLSMF-website dan ook spectaculair. Ten tijde van de vloedgolf in Indonesië (Atjeh, 26 november 2004; meer dan 200.000 doden), het gevolg van de op één na zwaarst geregistreerde beving ooit, bestond SLSMF nog niet. Maar vijf jaar na het lanceren van het systeem was er de tsunami en daarop volgende kernramp in het Japanse Fukushima. Toen, op 11 maart 2011, zorgde een aardbeving met een kracht van 9.1 op de schaal van Richter (de op drie na zwaarst gemeten beving ooit) voor een ware ravage aan de NO-kust van het eiland Honshu. Golven van meer dan 15m hoog zetten een gebied van 400km2 onder water, maakten meer dan 15.000 slachtoffers en dwongen bijna een half miljoen mensen te evacueren... En uiteraard ging deze tsunami ook op de SLSMF niet ongemerkt voorbij.

En in januari 2022 was er de Tonga-tsunami. De uitbarsting van de onderzeese vulkaan Hunga Tonga-Hunga Ha’apai, nabij het Koninkrijk Tonga in de Stille Oceaan, veroorzaakte een tsunami tot 15 meter hoog die de Tonga-archipel trof. Met behulp van getijdemeters van de SLFSMF kon worden gevolgd hoe de tsunami zich over de Stille Oceaan verspreidde, met golven tot twee meter hoog in de Indische Oceaan, het Caribisch gebied en de Atlantische Oceaan.

De doorbraak voor de natuur in het Zwin is het resultaat van de krachtenbundeling van Vlaamse en Nederlandse overheden sinds het idee eind jaren 1980 is ontstaan. Door de verzanding van het Zwin kon zeewater steeds moelijker het gebied binnendringen, waardoor de slikken en schorren het zwaar te verduren kregen. Zeldzame planten en dieren verdwenen of kregen het moeilijk en de aantrekkingskracht van het gebied voor vogels nam zienderogen af. 

In 2009 beslisten de Vlaamse Regering en Nederlandse regering om de uitbreiding van het Zwin te realiseren en zo de verzanding structureel aan te pakken. Tegelijk zetten deze overheden in op een betere bescherming tegen overstromingen uit zee, op extra natuur, op een hogere beleving en ook op een verbeterde waterhuishouding van de aanpalende polders. De trekkers van de Zwin-uitbreiding waren aan Vlaamse zijde het Agentschap voor Maritieme Dienstverlening en Kust en het Agentschap voor Natuur en Bos van de Vlaamse overheid. Aan Nederlandse zijde was de Provincie Zeeland toonaangevend. 

De Zwinuitbreiding is ontzettend belangrijk om de Europese natuurdoelen in Nederland maar vooral in Vlaanderen te realiseren. Alle partners zetten daarom ook sterk in op een degelijke grensoverschrijdende ecologische monitoring van de doelstellingen.

Vóór de uitbreiding van het Zwin was er een aanzienlijke terugval in verschillende belangrijke schorrevegetatietypes. Zo halveerde tussen 2006 en 2023 de oppervlakte pioniersvegetaties met Zeekraal en Klein Schorrenkruid. Ook Engels Slijkgras nam sterk af. Het grootste deel van deze pioniersbegroeiing was door natuurlijke successie naar een gesloten schorvegetatie of grasruigte geëvolueerd, een minder wenselijk want minder uniek type landschap. 

Met de Zwinuitbreiding ontstond echter een substantiële oppervlakte waar zich opnieuw vanuit kaal slik pioniersvegetatie kon ontwikkelen. De vegetatie van de lage schorre, inclusief de begroeiing met Gewoon Kweldergras bleef ongeveer gelijk in oppervlakte. Die gedomineerd door Gewone Zoutmelde ging sterk, die met Zeekweek licht achteruit. De combinatie van Zeekweek met schorrenvegetatie nam dan weer opvallend toe. De afname van een dominante Zeekweekvegetatie is een goede zaak voor een meer diverse schorplantengemeenschap. 

De evoluties in het oude gedeelte van het Zwin zijn complex. Dat is te wijten aan het samenspel van factoren zoals verzanding, de instroom van zout water, begrazing, natuurherstelmaatregelen als afplaggen en klimaatverandering. Wetenschappers volgen deze evoluties op in zogenaamde transecten. In deze lijnvormige stroken van 20 tot 100 m lang, afgebakend met paaltjes, bekijken ze jaarlijks de vegetatie in vierkanten van 2 x 2 m². 

Direct na de doorsteek van de oude dijk oogde het ‘Nieuwe Zwin’ nog volledig onbegroeid. In combinatie met het binnendringende zeewater, ontstond snel een slikkegebied. De logische evolutie van slik naar schorrenvegetatie in delen van de uitbreiding liet niet lang op zich wachten. In de zomer van 2020, iets meer dan een jaar na de totstandkoming, was reeds de helft van de proefvlakken in min of meerdere mate begroeid. In de zomer van 2021 was dat al in 75% van de proefvlakken het geval. Dat cijfer steeg verder in 2022 en 2023. Ook de bedekking van de soorten nam geleidelijk toe van 8% (2020) naar 29% (2023). De allereerste en belangrijkste planten in de Zwinuitbreiding zijn Zeekraal, Klein Schorrenkruid en Gewoon Kweldergras. Daarnaast namen de onderzoekers nog andere soorten waar, vooral van planten die iets later verschijnen in het natuurlijk vormingsproces. We hebben het dan over Engels Slijkgras, Gerande Schijnspurrie, Gewone Zoutmelde, Lamsoor, Schorrenzoutgras, Zeeaster, Zeeweegbree en Zilte Schijnspurrie. Ook wiersoorten zoals Purperwier, Vaucheria en Zeesla waren van de partij. Kustmelde, Melkkruid, Riet, Spiesmelde en Heen verschenen vooral nabij de voet van de zeedijk. 

Momenteel is Zeekraal nog altijd de belangrijkste soort in de Zwinuitbreiding, op de voet gevolgd door Kleine Schorrenkruid. Gewoon Kweldergras is de derde in het rijtje en vermoedelijk zal die soort in de komende jaren nog sterk aan belang winnen. Die drie soorten behoren tot een belangrijk Europees habitattype beschermd in het kader van de EU Habitatrichtlijn. Voor alle andere soorten is het wellicht nog een aantal jaartjes te vroeg vooraleer die zich massaal gaan vestigen. De lage schorresoorten zijn wel al zeer beperkt aanwezig, maar kunnen voorlopig nog geen echte lage schorvegetatie genoemd worden.

Er zijn overigens aanzienlijke verschillen waar te nemen tussen de Nederlandse en de Belgische zijde. Aan de Nederlandse zijde heerst meer dynamiek door de asymmetrische positie van de hoofdgeulen. Die veroorzaakt hoge stroomsnelheden en zandafzetting waardoor planten het moeilijker hebben om zich te vestigen.

De dagelijkse getijdenwerking zorgt ervoor dat zeewater het grootste deel van de Zwinuitbreiding heel regelmatig overspoelt. Daardoor kunnen vogels dit gebied slechts in beperkte mate als broedplaats gebruiken. Op enkele hoger gelegen eilandjes nestelen jaarlijks wel enkele paren Scholekster en Kleine Plevier. En in sommige jaren broeden er ook een of enkele paren van de zeldzame Dwergstern. De waarde van de Zwinuitbreiding voor broedvogels is echter groter dan alleen voor dit gebied zelf. Sinds het ontstaan van de uitbreiding is de waterdynamiek ook in de oude Zwinvlakte, die aansluit bij de uitbreiding, sterk toegenomen. Die dynamiek is essentieel om aantrekkelijke broedplaatsen voor zogenaamde ‘kustbroedvogels’ in stand te houden. De naam ‘kustbroedvogels’ verenigt een aantal soorten die gebaat zijn bij zeer open terreinen met nauwelijks of geen vegetatie, typisch voor de kustzone. Het gaat om verschillende soorten meeuwen, sterns en steltlopers die in dergelijke terreinen op de grond broeden, vaak in dichte kolonies. Er zijn maar heel weinig plekken langs de Belgische kust waar kustbroedvogels voor nageslacht kunnen zorgen. In de grote waterplas in de Zwinvlakte zijn een aantal broedeilandjes specifiek voor deze vogels gecreëerd. Aanvankelijk kenden die een groot succes, met tot ruim 1500 broedparen van diverse soorten. Recent daalden de aantallen echter door verschillende factoren. Toenemende begroeiing met vegetatie deed de oppervlakte geschikt broedhabitat afnemen, een proces dat het Agentschap voor Natuur en Bos afremt met beheerwerkzaamheden. Predatie door vossen gooide in 2020 en 2021 even roet in het eten maar kon ook succesvol gecounterd worden. En dan was er nog vogelgriep die met name in 2022 en 2023 voor grote aantallen slachtoffers zorgde onder meeuwen en sterns. 

De kleine meeuwensoorten Kokmeeuw en Zwartkopmeeuw kwamen de voorbije jaren in wisselende aantallen tot broeden. De laatste paar jaar lijken beide soorten helaas te verdwijnen uit het Zwin. Dat heeft vermoedelijk vooral te maken met de grote aantrekkingskracht van het recent nieuw aangelegde gebied (met nog meer broedeilanden) Waterdunen, net over de Nederlandse grens in Breskens. Daarnaast zorgden verschillende zeer droge lentes in recente jaren wellicht voor een voedseltekort. In de broedtijd zijn regenwormen voor deze kleine meeuwensoorten een belangrijke voedselbron en bij aanhoudende droogte valt die bron grotendeels weg. De sternensoorten hielden aanvankelijk beter stand, met in 2022 zelfs 66 broedparen van Dwergstern, het op één na hoogste aantal ooit in het Zwin vastgesteld. In 2024 en 2025 kregen echter ook Dwergstern en Visdief het moeilijk, net als Kluut. Door het dynamische karakter van hun broedplaatsen zijn kustbroedvogelpopulaties in regel onderhevig aan stevige aantalsschommelingen, maar de recente gevolgen van klimaatverandering, vogelgriep en de biodiversiteitscrisis hebben de uitdagingen voor deze groep er zeker niet kleiner op gemaakt.

De meest opvallende positieve ontwikkeling als gevolg van de Zwinuitbreiding, naast het ontstaan van een grote oppervlakte waardevol schor, zijn de aanzienlijke aantallen watervogels die van het gebied gebruik maken buiten het broedseizoen. Voor ganzen, eenden, steltlopers en meeuwen is de ruime oppervlakte slikken en schorren een waar eldorado. Ze vinden er veel voedsel, maar het is ook een rust- en slaapgebied. Dankzij de uitbreiding heeft het Zwin zich op enkele jaren tijd op de kaart gezet als een van de belangrijkste watervogelgebieden langs de Belgische kust. 

Bergeenden zijn een groot deel van het jaar een opvallende verschijning. Vooral in de winter lopen de aantallen op, tot 350-400 vogels, een duidelijke toename sinds de uitbreiding tot stand kwam. Ook andere eendensoorten kregen een duidelijke aantalsboost. In de eerste plaats komen die af op grote aantallen ongewervelde prooien in de slikken (zoals wormpjes, schelpjes, slakjes). Maar ook plantenzaden in de nieuw ontstane schorren zijn een belangrijke voedselbron. Dit trekt vele honderden Wilde Eenden, Smienten, Pijlstaarten en Wintertalingen aan.  

Nog een bijzondere waarde van de Zwinuitbreiding voor grote aantallen watervogels is het gebruik als slaapplaats. Veel vogels die ’s winters overdag voedsel zoeken in de wijde omgeving gebruiken de uitbreiding als een veilige haven om de nacht door te brengen. Tot meerdere duizenden ganzen van verschillende soorten, honderden Wulpen en tot ruim 10.000 meeuwen komen er bij momenten slapen. De aankomst van al die vogels op een rustige winteravond is een prachtig spektakel!  

Dé soortgroep waarvoor de Zwinuitbreiding de grootste waarde heeft zijn echter doortrekkende en overwinterende steltlopers. Voor de totstandkoming van de uitbreiding was de waarde van het Zwin voor steltlopers sterk afgenomen. Die negatieve trend is nu helemaal omgebogen. In recente jaren verbleven heel regelmatig tot ruim 5000 steltlopers tegelijk in het gebied. Dat is vrij uniek naar Belgische normen. Een van de soorten die het meest heeft geprofiteerd is Tureluur. Wintertellingen die teruggaan tot in de jaren 1980 toonden maximaal een honderdtal exemplaren. Tegenwoordig zit de winterpopulatie steevast op minimaal 300-400 Tureluurs. Tijdens de voorjaarstrek zijn zelfs al tot meer dan 1000 Tureluurs geteld. Maar ook Bontbekplevier en Bonte Strandloper zijn door de uitbreiding heel sterk toegenomen, met jaarlijkse aantalspieken van ruim 1000 exemplaren. Dat zo’n grote aantallen steltlopers dagelijks voedsel vinden in de uitbreiding is alleen maar mogelijk omdat de slikken ontzettend grote hoeveelheden ongewerveld voedsel bevatten. 

Samengevat: het Zwin is door de Zwinuitbreiding weer een belangrijke stapsteen als rust- en overwinteringsgebied voor grote aantallen trekkende watervogels. Dergelijke stapstenen zijn onmisbaar voor trekvogels die enorme reizen ondernemen tussen broedgebieden en overwinteringsgebieden.

Het dynamische milieu van de Zwinuitbreiding zorgt ervoor dat dit gebied een plek is voor bijzondere organismen, aangepast aan extreme leefomstandigheden. Grote dieren zoals vogels kunnen zich vlot verplaatsen wanneer de omstandigheden hen daartoe dwingen. Kleine, minder mobiele diertjes kunnen dat niet. Daardoor zijn slik- en schorgebieden zoals de Zwinuitbreiding vooral weggelegd voor specialisten. 

Spinnen zijn zo’n bijzondere soortengroep. Recent onderzoek toont dat in de Zwinuitbreiding 56 soorten spinnen voorkomen. Veel daarvan zijn zeldzaam of in meer of mindere mate bedreigd in Vlaanderen. Die precaire status hangt samen met hun voorkomen in het zeldzame slik- en schorhabitat. De Schorrenwolfspin, de talrijkst vastgestelde spinnensoort in het onderzoek, is zelfs met uitsterven bedreigd in Vlaanderen! De kolonisatie van verschillende delen van de Zwinuitbreiding door deze soort bewijst dat de Zwinuitbreiding voor unieke soorten van slikken en schorren een schot in de roos is. 

Nog een markante soortengroep die duidelijk heeft geprofiteerd van de totstandkoming van de Zwinuitbreiding zijn loopkevers. Bijna de helft van de 50 soorten loopkevers aangetroffen in de uitbreiding heeft een zeldzame of bedreigde status. Iets wat ook geldt voor vier van de vijf vaakst vastgestelde soorten. 

Verder is op enkele jaren tijd in de slikvlakten van de Zwinuitbreiding een rijke en gevarieerde bodemfauna tot ontwikkeling gekomen. Deze  slakken, schelpjes en wormen zijn belangrijk voedsel voor grote aantallen eenden en steltlopers. 

En misschien wel de meest aaibare nieuwkomers in de Zwinuitbreiding zijn Gewone zeehonden. Het gebied heeft zich op enkele jaren tijd ontwikkeld tot een rustgebied voor een kleine maar groeiende groep van die soort.