Strandschelpen tellen: wat leert het ons?

Na zware winterstormen vind je op het strand soms schelpen die nog leven of waarin nog vleesresten aanwezig zijn. Toch is dat meer uitzondering dan regel. De meeste schelpen die je in de vloedlijn treft zijn leeg. De slijtvaste kalken huisjes zijn wat rest van wat ooit een levend dier was. Een dier dat floreerde in of op de zeebodem, dan wel vastgehecht aan harde onderwaterstructuren zoals havenmuren, strandhoofden of steenbestortingen in offshore windparken. 
 

Lege schelpen zijn onderhevig aan stromingen, golfslag en ander zeegeweld. Zo dolen ze weken, maanden, jaren tot zelfs eeuwenlang rond in zee of op het strand, tot groot jolijt van de verzamelaar of van eender wie gefascineerd door schelpjes. In extremis kan dit zelfs miljoenen jaren zijn, denk maar aan de fossiele – intussen uitgestorven – zwinkokkel, die je dankzij zijn zeer dikke schelp 40-50 miljoen jaar (!) na datum nog steeds kunt vinden op het strand, getuigend van het tropische klimaat dat onze kusten toen kende. Gezien de naam van de soort hoeft het niet te verwonderen dat je aan de Belgische oostkust en in Zeeuws-Vlaanderen best af bent wil je de schelp van een zwinkokkel aan je collectie toevoegen.
 

Maar nu terug naar onze topsoorten. Kokkels zijn makkelijk te herkennen. Ze zijn hartvormig en geribbeld. Bij halfgeknotte strandschelpen is verwarring met verwante soorten (ovale-, stevige- en Amerikaanse strandschelp) nooit ver weg. De lege schelpen van kokkel en halfgeknotte strandschelp die je treft op het strand zijn vaak al eeuwen tot millennia oud en door golven en stromingen van hot naar her verplaatst. Of ze lagen een tijdje begraven; in zuurstofarme bodems waardoor ze zwart kleurden, of in ijzerrijke bodem waardoor ze een roestkleur kregen. Ze stammen voor een belangrijk deel uit periodes dat onze kust er anders uitzag en deze soorten het (nog meer dan vandaag) naar hun zin hadden. Tot op heden vormen ze een substantieel deel van alle lege schelpen op onze stranden. 
 

Tijdens de acht edities van de Grote Schelpenteldag (2018-2025) telden en identificeerden meer dan 11.000 mensen, in drie landen, samen bijna 550.000 schelpen! Dit voor een totaal van meer dan 80 verschillende soorten schelpen. Dat toont de veelheid aan schelpdieren en bij uitbreiding de rijkdom van het zeeleven in onze Noordzee. 
 

In de top-5 van meest gevonden schelpen tijdens de Grote Schelpenteldag vind je in België, naast kokkel en halfgeknotte strandschelp, steevast ook het nonnetje, de mossel en de Amerikaanse zwaardschede. In Nederland wijkt dit patroon enigszins af. Ook daar zijn kokkel en halfgeknotte strandschelp toppers, maar ovale en stevige strandschelp vormen er nummer drie en vier. En nonnetjes, als kenmerkende soort van fijnzandige zeebodems, vertegenwoordigen er nauwelijks 2-3% van alle gevonden schelpen. zijn met name talrijk aan de Belgische oostkust, binnen de invloedsfeer van de slibrijke Schelde. En ook de mossel, in tegenstelling tot wat je misschien verwacht, is op Nederlandse stranden – met een 8ste plaats – een stuk minder algemeen dan verder zuidwestwaarts. Op Noordfranse stranden, net als aan onze westkust, is de gewone tapijtschelp dan weer opvallend aanwezig. Patronen die lijken bepaald te zijn door het type sediment, door het al dan niet aanwezig zijn van hard substraat en door de breedtegraad. 
 

Veranderingen zijn van alle tijden, met de mens meer dan ooit in een hoofdrol. Ook de schelpenfauna ontsnapt niet aan de effecten van klimaatwijziging, vervuiling, veranderingen in het gebruik van de zee, etc … Een strijd van overleven en aanpassen, in een voortdurende competitie met de mens, natuurelementen en concurrerende soorten.

Zo illustreert de aanwezigheid van niet-inheemse schelpen en slakken hoezeer wij mensen, al dan niet moedwillig, vreemde soorten introduceren. Het gaat om een kleine 10% van alle schelpen aangetroffen op de 400 km strand. Vooral de Amerikaanse zwaardschede of ‘couteaux’ (vijf procent van alle getelde schelpen), maar ook het muiltje, de Amerikaanse boormossel, de Japanse oester en de Filipijnse tapijtschelp zijn hier intussen gevestigde waarden.

De Amerikaanse strandschelp dook voor het eerst op tijdens de Grote Schelpenteldag 2022 en was in 2023 al goed voor bijna tweehonderd exemplaren. Interessant is tevens dat het aandeel aan niet-inheemse schelpen (uitgedrukt in % van de verzamelde exemplaren) toeneemt naarmate men het Kanaal nadert: van 5% in Nederland, over 9% in België naar bijna 20% in Noord-Frankrijk. Vooral de talrijke aanwezigheid van het muiltje en de Amerikaanse zwaardschede (en in mindere mate ook van de Filipijnse tapijtschelp en Amerikaanse boormossel) in westelijke wateren maakt hier het verschil.    
 

De weersomstandigheden net voor de telling spelen uiteraard ook een rol, zij het in mindere mate dan aanvankelijk verwacht. Meest opvallend bij een telling na ruige weercondities, zoals in 2021, is het relatief groot aantal vers aangespoelde nonnetjes waarvan de schelphelften nog samenhangen als doubletjes (“portemonneetjes” in de volksmond). Ook van de tapijtschelp (70%), de mossel (63%) en de Amerikaanse zwaardschede (57%) ligt het percentage dubbele – lees ‘verse’ – schelpen hoog. Dit wijst op het recent afsterven en aanspoelen vanuit ondiepe kustwateren, het leefgebied van de soort.

De concurrentie tussen soorten en de strijd om het bestaan kun je ook echt letterlijk nemen. In 2023 onderzocht de Grote Schelpenteldag het voorkomen van ‘moordgaatjes’ in lege schelpen. Ze getuigen van de stille dood van schelpdieren na een aanval door roofslakken (purperslak en tepelhoren). Die boren met hun rasptong door de kalken huisjes van een schelpdier heen, om vervolgens het weke vlees op te slurpen. Bij een controle van schelpen op moordgaatjes aan de Belgische kust bleek minder dan één procent van alle schelpen aangetast. De helft van de slachtoffers waren halfgeknotte strandschelpen, de andere ongelukkigen betrof het zaagje, de ovale en stevige strandschelp en het nonnetje. Dat tepelhorens (slechts ca. 250 exemplaren aangetroffen) en zeker de purperslak (met nauwelijks 14 verzamelde exemplaren) vrij zeldzaam zijn, is niet vreemd aan deze al bij al lage moordcijfers.